Có một khoảnh khắc mà mình tin rằng gần như ai trong chúng ta cũng từng trải qua, dù không phải lúc nào cũng đủ can đảm để thừa nhận nó. Đó là cái khoảnh khắc bạn ngồi xuống trước máy tính vào một buổi tối, mở ra một khoá học mới mà bạn đã ấp ủ suốt mấy tháng trời. Trang đăng ký hiện ra. Con trỏ chuột nhấp nháy. Và rồi, không hiểu vì sao, bạn đóng nó lại. Không phải vì hết tiền. Không phải vì không có thời gian. Mà vì trong đầu bạn vừa có một giọng nói rất nhỏ, rất quen, vang lên: "Thôi, chắc cái này không hợp với mình đâu." Bạn tắt laptop. Bạn nói với mình rằng thôi để hôm khác. Và cái "hôm khác" đó, như mọi lần, sẽ không bao giờ đến.
Mình kể câu chuyện này không phải để chỉ trích ai. Mình kể vì mình đã từng là người đó. Và mình tin rằng, nếu bạn đang nghe những dòng này, có lẽ bạn cũng đã từng là người đó, hoặc thậm chí, bạn đang là người đó vào chính lúc này. Có một nghịch lý mà ít ai dám gọi tên thẳng. Đó là một thế hệ được tiếp xúc với nhiều cơ hội nhất trong lịch sử loài người, có internet, có khoá học miễn phí, có cộng đồng, có người đi trước sẵn lòng chia sẻ, vậy mà chính thế hệ đó lại đang là thế hệ dễ dừng lại nhất. Dễ bỏ cuộc nhất. Dễ nói hai chữ "không hợp" nhất, dù chưa kịp thử đến lần thứ hai.
Nói đến đây, bạn có thử chậm lại và suy nghĩ xem mình đã làm được gì cho chính bản thân chưa, hoặc là bạn đã gặp tình huống này chưa. Trước khi nghe tiếp những gì mình sắp nói, hãy thử comment bên dưới phần bình luận để mình nghe suy nghĩ của bạn nhé.
Để hiểu vì sao chuyện này lại xảy ra, mình muốn bạn hình dung một điều rất đơn giản. Bộ não của bạn, dù nghe có vẻ thông minh và hiện đại, thực ra vẫn đang chạy một phần mềm rất cũ. Cái phần mềm đó được viết ra từ thời tổ tiên chúng ta còn sống trong rừng, còn phải đề phòng hổ báo và phải tiết kiệm từng calo để sống sót qua mùa đông. Một trong những nguyên tắc cốt lõi của phần mềm đó là cái gì lạ thì nguy hiểm, cái gì quen thì an toàn. Cái gì tốn năng lượng thì tránh, cái gì đỡ tốn năng lượng thì giữ.
Vấn đề là, học một thứ mới luôn tốn năng lượng. Bắt đầu một thói quen mới luôn lạ lẫm. Bước vào một lĩnh vực mới luôn không an toàn. Và bộ não của bạn, một cách rất trung thành với phiên bản cổ xưa của nó, sẽ làm đúng cái việc nó được lập trình để làm. Nó sẽ ngăn bạn lại. Nó sẽ thì thầm vào tai bạn rằng "thôi, đừng" — không phải vì nó ghét bạn, mà vì nó nghĩ nó đang bảo vệ bạn. Cái phản xạ đã từng cứu mạng tổ tiên trong rừng già giờ đây lại đang ngăn bạn sống một cuộc đời đáng sống. Đó có lẽ là sự thật trớ trêu nhất của con người hiện đại.
Nhưng nỗi sợ cái mới, nếu chỉ dừng lại ở mức một tiếng nói thì thầm, thì có lẽ ai cũng vượt qua được. Cái khó là nó không bao giờ xuất hiện dưới dạng "tôi đang sợ". Nó luôn nguỵ trang dưới những lý do nghe rất hợp lý, rất chín chắn, rất người lớn. Bạn đã bao giờ nghe chính mình nói những câu kiểu như "mình không có năng khiếu cái này" chưa? Hay "cái đó không hợp tính cách mình"? Hay "thôi để khi nào sẵn sàng đã"? Hay câu phổ biến nhất của thế hệ chúng ta, một câu nghe rất khôn ngoan nhưng thực ra là một sự đầu hàng được đóng gói tinh tế: "Người ta giỏi hơn mình rồi, mình bắt đầu bây giờ là quá trễ"?
Mình muốn bạn dừng lại một chút và tự hỏi tất cả những câu đó, có thật không? Bạn đã thử đủ lâu để biết mình không có năng khiếu chưa? Hay bạn chỉ thử một tuần, gặp khó khăn, rồi rút lui và tự dán cho mình cái nhãn "không có năng khiếu"? Bạn đã thật sự tìm hiểu xem cái việc đó có hợp với mình không, hay bạn chỉ cảm thấy không thoải mái trong mấy ngày đầu, điều mà bất cứ ai cũng cảm thấy khi bắt đầu, rồi vội vàng kết luận rằng nó không hợp?
Sự thật đắng lòng là phần lớn những lý do chúng ta đưa ra để không bắt đầu, hoặc để bỏ cuộc giữa chừng, không phải là kết luận. Chúng là lời bào chữa. Một lời bào chữa được nguỵ trang dưới hình dạng một suy nghĩ trưởng thành. Người trẻ hôm nay không thiếu thông tin, không thiếu công cụ, không thiếu cơ hội. Cái họ thiếu là sự cho phép chính mình được vụng về trong giai đoạn đầu. Và chính sự vụng về đó, cái mà ai cũng phải đi qua, lại bị họ đọc thành "tôi không phù hợp".
Bây giờ mình muốn nói với bạn về phần quan trọng nhất. Phần mà nếu bạn hiểu được, có thể thay đổi cả cách bạn nhìn cuộc đời mình. Vấn đề thật sự không nằm ở cái mới. Vấn đề nằm ở câu mà bạn vô thức nói với chính mình ngay trước khi bắt đầu một cái mới.
Bộ não con người có một đặc tính rất kỳ lạ. Nó coi những lời bạn nói với chính mình không phải là dự đoán, mà là mệnh lệnh. Khi bạn nói "mình sẽ không làm được việc này" trước khi thử, bạn không đang dự báo tương lai. Bạn đang ra lệnh cho bộ não mình đi tìm bằng chứng để chứng minh điều đó là đúng. Và bộ não, một cỗ máy hết sức trung thành, sẽ làm đúng việc đó. Cứ mỗi lần bạn gặp một khó khăn nhỏ, và mọi việc đều có khó khăn nhỏ, bộ não sẽ reo lên trong đầu bạn: "Thấy chưa, đúng là không hợp mà. Mình đã bảo rồi mà." Đó không phải là sự thật. Đó là sự xác nhận của một niềm tin được cài sẵn từ trước. Bạn đang không đánh giá cái mới một cách công bằng. Bạn đang dùng cái mới để xác nhận một niềm tin tiêu cực mà bạn đã mang theo ngay từ đầu.
Đây là lý do vì sao hai người cùng bắt đầu một việc, với năng lực tương đương nhau, lại có kết quả hoàn toàn khác nhau. Người bước vào với câu nói "mình sẽ học được" sẽ coi mọi khó khăn là một bước trong quá trình. Người bước vào với câu nói "mình không biết có làm được không" sẽ coi mọi khó khăn là một dấu hiệu rằng mình đã đúng khi nghi ngờ mình. Cùng một con đường, cùng một cơn mưa, nhưng hai cái áo khác nhau, hai số phận khác nhau. Cái mới không quá khó. Cái khó là cái niềm tin bạn mang theo khi bước vào nó.
Nếu đến đây bạn đang gật đầu vì thấy chính mình trong những dòng này, thì mình muốn bạn dừng lại một chút. Hãy nhớ lại lần gần nhất bạn bỏ cuộc. Không phải vì việc đó quá khó, mà vì câu nói đầu tiên bạn nói với chính mình lúc bắt đầu là gì? Hãy thử ghi nó ra giấy, đôi khi viết ra mới thấy nó vô lý đến mức nào. Có khi cả cuộc đời bạn đang đi theo một câu nói mà chính bạn cũng không biết mình đã nói với mình từ bao giờ.
Đến đây, có thể bạn sẽ nghĩ: thôi thì cứ ở yên, có sao đâu. Không bắt đầu thì không thất bại. Không thử thì không thua. Nghe có vẻ logic. Nhưng đây là lúc mình muốn nói thẳng với bạn một sự thật mà ít ai chịu thừa nhận. Việc không bắt đầu mới là cái thất bại đắt giá nhất.
Khi bạn bắt đầu một cái mới và thất bại, bạn vẫn nhận được một thứ. Bạn nhận được dữ liệu. Bạn nhận được kinh nghiệm. Bạn nhận được sự trưởng thành. Bạn biết tại sao nó không hoạt động, và lần sau bạn sẽ làm khác đi. Thất bại sau khi cố gắng không phải là mất trắng. Nó là một khoản đầu tư có lãi, dù lãi đến muộn. Còn việc không bắt đầu? Nó chỉ để lại cho bạn đúng một thứ. Một câu hỏi "giá như" lặp đi lặp lại trong đầu, có khi đến cuối đời. Giá như mình đã thử. Giá như mình đã đăng ký. Giá như mình đã đi phỏng vấn cái vị trí đó. Giá như mình đã nói lời tỏ tình đó. Giá như mình đã bắt đầu kênh đó từ năm năm trước. Câu "giá như" có lẽ là âm thanh đắt nhất trong cuộc đời con người, vì bạn phải trả nó bằng những thứ mình không bao giờ lấy lại được.
Năm năm sau, mình tin chắc, người dám bắt đầu và thất bại ba lần vẫn sẽ đi xa hơn người chưa bắt đầu lần nào. Vì người thất bại ba lần đã có ba lần học. Người chưa bắt đầu vẫn đang đứng ở vạch xuất phát, có khi còn lùi lại vài bước vì niềm tin "mình không làm được" càng ngày càng dày lên qua những lần không thử. Và đây là sự thật mà có lẽ không dễ nghe. Cái thời gian bạn dùng để né tránh cái mới, để chần chừ, để tự thuyết phục mình rằng chưa phải lúc, cái thời gian đó cũng vẫn là thời gian. Nó vẫn trôi. Nó không dừng lại để chờ bạn sẵn sàng. Khi bạn hai mươi lăm và bạn nói "để khi nào mình sẵn sàng", thì lúc đó bạn ba mươi. Khi bạn ba mươi và bạn vẫn nói câu đó, thì lúc đó bạn bốn mươi. Cuộc đời không quan tâm đến cái timeline trong đầu bạn.
Vậy thì làm gì? Mình không phải là người thích đưa ra mấy công thức kiểu năm bước để dám bắt đầu. Vì mình tin rằng vấn đề này không nằm ở kỹ thuật, mà nằm ở cách bạn đối thoại với chính mình. Nên mình chỉ muốn chia sẻ với bạn vài điều mà chính mình đã phải học, đôi khi học một cách rất đắt giá.
Đầu tiên, hãy cho phép mình được vụng về. Không ai giỏi ngay từ ngày đầu. Không một ai. Người bạn ngưỡng mộ trên mạng, người đang làm cái mà bạn muốn làm, họ cũng từng có một ngày đầu tiên rất tệ. Họ cũng từng quay video ngượng nghịu, viết những dòng đầu tiên rất kém, vẽ những bức đầu tiên rất xấu. Bạn vụng về không có nghĩa là bạn không hợp. Nó chỉ có nghĩa là bạn đang bắt đầu, đúng như cách mọi người trên đời này phải bắt đầu.
Tiếp theo, đừng đánh giá một việc ở tuần đầu tiên. Bộ não của bạn ở tuần đầu sẽ chống lại bạn dữ dội nhất, vì đó là lúc nó cảm thấy bị đẩy ra khỏi vùng quen thuộc nhiều nhất. Nếu bạn nghe lời nó ở tuần đầu, bạn sẽ không bao giờ làm được gì cả. Hãy cho việc đó ít nhất một khoảng thời gian đủ dài, ba mươi ngày, chín mươi ngày, rồi mới kết luận. Kết luận sớm là một trong những cách dễ nhất để tự bịt cửa cuộc đời mình.
Và có lẽ điều quan trọng nhất, hãy đổi câu hỏi trong đầu. Thay vì hỏi "liệu mình có làm được không", hãy hỏi "mình cần học gì để làm được". Một câu là cánh cửa đóng. Một câu là cánh cửa mở. Bạn không thể trả lời câu đầu tiên trước khi thử, nên hỏi nó là vô nghĩa. Bạn có thể trả lời câu thứ hai bất cứ lúc nào, và mỗi câu trả lời đều dẫn bạn tiến một bước.
Cuối cùng, hãy tách hai khái niệm này ra. "Tôi thất bại trong việc này" và "tôi là một người thất bại" là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Bộ não thường gộp chung chúng, vì nó thích những kết luận đơn giản. Nhưng bạn không phải là kết quả của một việc bạn làm. Bạn là tổng hoà của tất cả những lần bạn đã dám đứng dậy và thử lại. Một việc thất bại không định nghĩa con người bạn. Cái định nghĩa con người bạn là bạn đã làm gì sau khi nó thất bại.
Cái mới sẽ không bao giờ ngừng đến với cuộc đời bạn. Mỗi năm, mỗi giai đoạn, mỗi mùa của đời, sẽ luôn có những cánh cửa lạ đặt trước mặt. Có khi là một công việc mới. Có khi là một mối quan hệ mới. Có khi là một kỹ năng, một thói quen, một thành phố, một con người. Và bạn sẽ luôn có hai lựa chọn. Đứng lại và nói "không hợp", hoặc bước vào và xem thử nó là gì. Không ai bắt bạn phải thành công với mọi cái mới. Cuộc đời cho phép bạn thất bại. Cuộc đời cho phép bạn đổi hướng. Cuộc đời cho phép bạn nhận ra một việc nào đó thật sự không dành cho mình, sau khi đã thử. Nhưng có một thứ mà mình mong bạn đừng từ bỏ. Đó là cái quyền được thử của chính mình. Vì cuối cùng, điều đáng tiếc nhất trong đời người không phải là thử rồi thất bại, mà là chưa bao giờ cho mình một cơ hội để biết mình có thể đi xa đến đâu. Cái mới có thể không thuộc về bạn, nhưng đó là chuyện của sau khi đã thử. Còn nếu chưa thử mà đã kết luận, thì cái không thuộc về bạn không phải là cái mới. Mà là chính khả năng của bạn.
